Nước rỉ rác rò rỉ tại bãi chôn lấp: Nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và giải pháp kiểm soát, khắc phục

Nước rỉ rác rò rỉ tại bãi chôn lấp ra môi trường thường bắt nguồn từ lớp lót đáy bị thủng, hệ thống thu gom gặp sự cố, hồ chứa quá tải hoặc đê bao mất ổn định. Để kiểm soát tình trạng này, cần giảm lượng nước rỉ rác phát sinh, duy trì hệ thống thu gom thông suốt, quan trắc nước ngầm định kỳ và xử lý nước thải đạt quy chuẩn trước khi xả ra môi trường.

Đối với các bãi chôn lấp chất thải rắn, việc kiểm soát nước rỉ rác không chỉ giúp hạn chế ô nhiễm đất và nguồn nước mà còn góp phần duy trì sự ổn định của toàn bộ hệ thống xử lý. Bài viết dưới đây phân tích các nguyên nhân gây rò rỉ, dấu hiệu nhận biết, yêu cầu pháp lý và những biện pháp kiểm soát, khắc phục phù hợp.

Nước rỉ rác rò rỉ tại bãi chôn lấp: Nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và giải pháp kiểm soát, khắc phục

Nước rỉ rác là gì và vì sao khó xử lý?

Nước rỉ rác là chất lỏng hình thành khi nước mưa thấm qua khối chất thải, hòa tan các sản phẩm phân hủy bên trong, kết hợp với lượng nước có sẵn trong chính chất thải. Đây là loại nước thải có thành phần phức tạp, nồng độ ô nhiễm cao và đặc tính thay đổi theo thời gian, khiến quá trình xử lý gặp nhiều khó khăn.

Có ba nguyên nhân chính khiến nước rỉ rác khó xử lý:

  • Nồng độ chất ô nhiễm cao: Đặc biệt là amoni (NH4+) và các hợp chất hữu cơ khó phân hủy sinh học.
  • Thành phần thay đổi theo tuổi bãi: Nước rỉ rác tại bãi chôn lấp mới hình thành có đặc tính khác với nước rỉ rác tại bãi đã vận hành nhiều năm. Vì vậy, công nghệ phù hợp ở giai đoạn đầu có thể không còn đáp ứng yêu cầu khi bãi bước vào giai đoạn ổn định.
  • Lưu lượng biến động theo mùa: Lượng nước rỉ rác thường tăng mạnh vào mùa mưa do nước mưa thấm qua khối chất thải.
  • Xem chi tiết: Thành phần ô nhiễm của nước rỉ rác>>>

Bên cạnh đó, tuổi bãi chôn lấp ảnh hưởng trực tiếp đến thành phần và khả năng phân hủy sinh học của nước rỉ rác. Sự khác biệt này cần được xem xét khi lựa chọn công nghệ xử lý.

Đặc điểm Bãi trẻ (1-2 năm) Bãi đã ổn định (trên 10 năm)
Tỷ lệ BOD5/COD Trên 0,6 – dễ phân hủy sinh học Dưới 0,1 – khó phân hủy sinh học
COD Cao, chủ yếu là axit hữu cơ bay hơi Dưới 4.000mg/L, giàu Axit Humic và Fulvic
pH – Trên 7,5

Thực tế tại Việt Nam, nghiên cứu tại bãi chôn lấp Nam Sơn (Sóc Sơn, Hà Nội) vào năm 2023 ghi nhận các thông số nước rỉ rác gồm:

  • NH4+: 2.176,8 mg/L.
  • COD: 1.185 mg/L.
  • BOD5: 272 mg/L.
  • pH: 8,5.

Tỷ lệ BOD5/COD khoảng 0,23 cho thấy nước rỉ rác tại đây đã qua giai đoạn trẻ nhưng chưa ổn định hoàn toàn.

Trong khi đó, QCVN 40:2025/BTNMT quy định giới hạn amoni ở mức 5-12 mg/L tùy theo cột A, B, C. Với nồng độ NH4+ đầu vào ghi nhận tại Nam Sơn, hiệu suất khử Amoni cần đạt khoảng 99,4-99,8% để đáp ứng các mức giới hạn này. Đây là yêu cầu cao đối với công nghệ xử lý và khả năng vận hành ổn định của hệ thống.

Nước rỉ rác rò rỉ ra môi trường theo những con đường nào?

Nước rỉ rác có thể rò rỉ ra môi trường qua lớp lót đáy, tràn hồ chứa, hệ thống thu gom bị hư hỏng hoặc sự cố sạt lở, vỡ đê bao.

Nước rỉ rác rò rỉ tại bãi chôn lấp, chảy thẳng ra ngoài môi trường.
Nước rỉ rác rò rỉ tại bãi chôn lấp, chảy thẳng ra ngoài môi trường.

– Thấm qua đáy và thành ô chôn lấp

Lớp lót đáy thường gồm màng HDPE kết hợp đất sét đầm nén, có nhiệm vụ ngăn nước rỉ rác thấm xuống tầng nước ngầm. Tuy nhiên, lớp chống thấm có thể bị thủng do lỗi thi công, mối hàn kém chất lượng, vật sắc nhọn trong rác hoặc nền bị lún không đều.

Khi lớp lót xuất hiện lỗ thủng, lượng nước thấm qua có xu hướng tăng theo chiều cao cột nước rỉ rác.

– Tràn mặt khi mưa lớn

Vào mùa mưa, lượng nước rỉ rác có thể tăng nhanh. Khi hồ chứa không còn đủ dung tích dự phòng hoặc trạm xử lý hoạt động hết công suất, nước chưa xử lý có thể tràn ra mương thoát nước mưa và nguồn nước mặt xung quanh.

– Hư hỏng hệ thống thu gom, trạm bơm hoặc mương dẫn

Đường ống thu gom có thể bị tắc do cặn, bùn và rác mịn, khiến nước rỉ rác tích tụ trong ô chôn lấp. Tình trạng tắc nghẽn tại mương dẫn và cống thoát nước cũng làm gián đoạn quá trình thu gom.

Tại Khu liên hợp xử lý chất thải rắn Khánh Sơn (Đà Nẵng), nước rỉ rác từng rò rỉ từ dưới các hộc rác, chảy qua khu đất trống và khu vực cống bị tắc trước khi về hạ lưu giáp kênh Đa Cô. Các biện pháp khắc phục được chỉ đạo gồm phủ bạt hộc rác, vận hành trạm bơm, hệ thống xử lý và nạo vét mương dẫn (Theo Báo Nhân Dân, 04/11/2023).

– Sạt lở, vỡ đê bao ô chôn lấp

Nước tích tụ trong khối rác làm tăng áp lực lên kết cấu đê bao, tiềm ẩn nguy cơ sạt lở hoặc vỡ đê, khiến chất thải và nước rỉ rác thoát ra môi trường.

Ngày 30/7/2025, một phần đê bao bãi rác tại xã Sa Loong (nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi, trước đây thuộc Kon Tum) bị sập sau mưa lớn. Theo Tuổi Trẻ, nước mưa tích tụ làm tăng áp lực lên kết cấu, khiến rác tràn vào ao cá và đất canh tác, ảnh hưởng ít nhất 15 hộ dân.
Hai sự cố tại Khánh Sơn và Sa Loong cho thấy việc thu gom, kiểm soát và điều tiết nước là yếu tố quan trọng để hạn chế nguy cơ rò rỉ và sự cố tại bãi chôn lấp.

Nước tích tụ trong rác làm tăng áp lực kết cầu đê bao.
Nước tích tụ trong rác làm tăng áp lực kết cầu đê bao.

Dấu hiệu nhận biết sớm nước rỉ rác rò rỉ

Phát hiện sớm tình trạng nước rỉ rác rò rỉ giúp đơn vị vận hành chủ động khoanh vùng, kiểm tra và xử lý trước khi ô nhiễm lan rộng đến đất, nước mặt và nước ngầm.

Dấu hiệu Nguy cơ có thể xảy ra Việc cần thực hiện
Clorua (Cl–), độ dẫn điện (EC), NH4+ tại giếng quan trắc hạ lưu tăng dần so với giếng thượng lưu Nước rỉ rác có thể đã xâm nhập tầng nước ngầm Lấy mẫu bổ sung, so sánh xu hướng qua nhiều đợt và kiểm tra lớp lót tại khu vực gần giếng
Mực nước trong hố thu hoặc giếng kiểm tra của ô chôn lấp tăng liên tục Đường ống thu gom có thể bị tắc, cột nước rỉ rác vượt mức thiết kế Súc rửa đường ống, kiểm tra máy bơm và tăng tần suất bơm
Lượng nước rỉ rác thu về hồ giảm bất thường dù trời mưa nhiều Nước có thể đang bị giữ lại trong ô hoặc thất thoát qua lớp lót Đối chiếu cân bằng nước và kiểm tra mực nước trong ô
Mương thoát nước mưa có màu sẫm, xuất hiện váng và mùi hôi Nước rỉ rác có thể đã tràn hoặc bị đấu nối chéo vào hệ thống nước mưa Truy vết dòng chảy và chặn các điểm đấu nối
Xuất hiện vết thấm, sình lầy ở chân đê hoặc mái taluy Nước rỉ rác có thể thấm qua thành, tiềm ẩn nguy cơ mất ổn định Đánh giá độ ổn định của đê và hạ mực nước trong ô
Cỏ cây quanh chân bãi úa hoặc chết thành từng vệt Nước rỉ rác có thể thấm ra bề mặt Khoanh vùng và lấy mẫu đất, nước để kiểm tra

Trong các chỉ thị trên, Clorua (Cl–) và độ dẫn điện (EC) được sử dụng phổ biến để theo dõi nguy cơ nước rỉ rác xâm nhập nước ngầm. Hai thông số này có nồng độ cao trong nước rỉ rác, ít bị vi sinh vật chuyển hóa và có thể đo nhanh tại hiện trường.

Khung pháp lý về bãi chôn lấp và nước rỉ rác

Từ năm 2025, các quy chuẩn về bãi chôn lấp và nước thải có một số thay đổi quan trọng. Đơn vị vận hành cần lưu ý 3 văn bản sau:

  1. QCVN 96:2025/BNNMT – Quy chuẩn về bãi chôn lấp chất thải rắn: Ban hành kèm Thông tư 76/2025/TT-BNNMT, có hiệu lực từ 29/6/2026. Quy chuẩn yêu cầu thu gom nước rỉ rác về khu lưu giữ hoặc hệ thống xử lý, tách riêng với nước mưa và bố trí giếng quan trắc nước dưới đất. Thiết kế bãi chôn lấp chất thải rắn sinh hoạt dẫn chiếu TCVN 13766:2023.
  2. QCVN 40:2025/BTNMT – Quy chuẩn về nước thải công nghiệp: Ban hành kèm Thông tư 06/2025/TT-BTNMT, có hiệu lực từ 01/9/2025, thay thế QCVN 25:2009/BTNMT. Nước rỉ rác xả ra nguồn tiếp nhận phải đáp ứng QCVN 40:2025/BTNMT. Riêng các cơ sở hiện hữu có hồ sơ môi trường hợp lệ trước 01/9/2025 được tiếp tục áp dụng quy chuẩn cũ đến hết 31/12/2031.
  3. QCVN 09:2023/BTNMT – Quy chuẩn về chất lượng nước dưới đất: Được QCVN 96:2025/BNNMT dẫn chiếu làm căn cứ đánh giá kết quả quan trắc nước dưới đất tại các giếng xung quanh bãi chôn lấp. Tần suất quan trắc nước dưới đất theo QCVN 96:2025/BNNMT:
    + Trước khi vận hành: 3 lần vào 3 ngày khác nhau.
    + Năm đầu vận hành: 3 tháng/lần.
    + Từ năm thứ hai đến khi đóng bãi: 6 tháng/lần.
    + Sau đóng bãi đến khi bàn giao mặt bằng: 1 năm/lần.

Việc xây dựng số liệu nền trước vận hành rất quan trọng, giúp xác định và phân biệt nguồn gây ô nhiễm nước ngầm khi phát sinh sự cố.

Lộ trình chuyển tiếp: Các bãi chôn lấp đang vận hành, đang xây dựng hoặc đã nghiệm thu trước 31/12/2028 được tiếp tục hoạt động đến hết công suất đã phê duyệt, nhưng phải tuân thủ mục 2.3 và 2.4 của QCVN 96:2025/BNNMT.

Làm thế nào để kiểm soát và phòng ngừa nước rỉ rác rò rỉ?

Kiểm soát nước rỉ rác cần được thực hiện thông qua nhiều lớp phòng vệ, từ đảm bảo chất lượng lớp chống thấm, duy trì hệ thống thu gom đến giảm lượng nước phát sinh và vận hành hệ thống xử lý ổn định.

– Đảm bảo lớp lót đáy và hệ thống chống thấm

Lớp lót đáy cần được thiết kế theo TCVN 13766:2023 đối với bãi chôn lấp chất thải rắn sinh hoạt. Để tham khảo, US EPA yêu cầu lớp lót composite gồm màng HDPE dày tối thiểu 60 mil (khoảng 1,5 mm), đặt trên lớp đất đầm nén dày tối thiểu 60cm, với hệ số thấm không quá 1×10-7 cm/s.

Trong quá trình thi công và rải lớp vật liệu đầu tiên, màng chống thấm có thể phát sinh lỗ thủng. Vì vậy, cần kiểm tra định vị rò rỉ bằng phương pháp điện theo ASTM D7007 sau khi phủ lớp bảo vệ và trước khi tiếp nhận chất thải.

Đối với bãi chôn lấp đang vận hành, lớp lót thường không còn khả năng tiếp cận để kiểm tra trực tiếp. Do đó, hệ thống giếng quan trắc nước dưới đất trở thành công cụ quan trọng để theo dõi nguy cơ rò rỉ.

– Kiểm soát mực nước rỉ rác trong ô chôn lấp

Duy trì mực nước rỉ rác ở mức thấp giúp hạn chế áp lực tác động lên lớp lót và giảm nguy cơ thấm qua các vị trí hư hỏng.

Đơn vị vận hành cần thực hiện:

  • Duy trì hoạt động bơm tại hố thu theo mực nước, không để nước tích tụ lâu ngày.
  • Súc rửa định kỳ đường ống thu gom, theo dõi tình trạng tắc nghẽn do cặn và màng vi sinh.
  • Lắp đặt thước đo hoặc cảm biến mực nước tại hố thu để theo dõi bằng số liệu thực tế.

– Giảm lượng nước rỉ rác phát sinh

Hạn chế nước mưa thấm vào khối chất thải là một trong những biện pháp giúp giảm lượng nước rỉ rác cần thu gom và xử lý.

Các biện pháp cần triển khai gồm:

  • Tách riêng hệ thống thoát nước mưa: Xây dựng mương thoát nước bao quanh ô chôn lấp, ngăn nước mặt từ bên ngoài chảy vào. Đây cũng là yêu cầu của QCVN 96:2025/BNNMT.
  • Thu hẹp diện tích làm việc và phủ trung gian: Sử dụng đất hoặc bạt che phủ những khu vực không tiếp tục chôn lấp để hạn chế nước mưa thấm vào khối rác.
  • Đóng ô chôn lấp sớm: Thực hiện lớp phủ cuối có độ dốc thoát nước phù hợp. Lớp phủ kín đồng thời hỗ trợ quá trình thu gom khí bãi rác.

– Duy trì dung tích dự phòng của hồ chứa nước rỉ rác

Hồ chứa cần có đủ dung tích để tiếp nhận lượng nước rỉ rác phát sinh, đặc biệt trong mùa mưa.

Đơn vị vận hành nên lập bảng cân bằng nước theo tháng, bao gồm lượng mưa, diện tích ô chôn lấp đang để hở, lượng nước rỉ rác thu được và công suất xử lý.

Trước mùa mưa, cần chủ động hạ mực nước hồ chứa để tạo dung tích dự phòng. Bản thân hồ cũng cần có lớp lót chống thấm và được kiểm tra định kỳ tương tự ô chôn lấp.

– Đảm bảo hệ thống xử lý nước rỉ rác vận hành ổn định

Hệ thống xử lý cần có công suất phù hợp với lượng nước phát sinh và duy trì hoạt động ổn định. Khi trạm xử lý vận hành kém hiệu quả hoặc phải dừng hoạt động, lượng nước tồn trong hồ sẽ tăng nhanh, làm gia tăng nguy cơ tràn nước rỉ rác.

Đặc biệt, đối với hệ thống có công đoạn xử lý sinh học, cần duy trì hoạt động ổn định của quần thể vi sinh vật để đảm bảo hiệu quả xử lý các thành phần ô nhiễm.

Hệ thống xử lý nước thải rỉ rác cần có công suất phù hợp với lượng nước phát sinh.
Hệ thống xử lý nước thải rỉ rác cần có công suất phù hợp với lượng nước phát sinh.

Quy trình khắc phục sự cố nước rỉ rác rò rỉ tại bãi chôn lấp

Khi phát hiện nước rỉ rác rò rỉ, đơn vị vận hành cần ưu tiên chặn dòng, xác định nguồn gây rò rỉ, sửa chữa hệ thống, xử lý khu vực bị ảnh hưởng và quan trắc sau sự cố.

Quy trình khắc phục gồm 6 bước:

– Bước 1: Khoanh vùng và chặn dòng rò rỉ

Nhanh chóng xác định khu vực nước rỉ rác thoát ra, đắp bờ tạm, chặn cống và bơm thu hồi nước về hồ chứa. Nếu có nguy cơ mất ổn định đê bao, cần ưu tiên hạ mực nước trong ô chôn lấp để giảm áp lực lên kết cấu.

– Bước 2: Kích hoạt kế hoạch ứng phó sự cố

Triển khai phương án theo kế hoạch phòng ngừa và ứng phó sự cố môi trường đã được phê duyệt trong hồ sơ môi trường của cơ sở, bao gồm thông báo cho cơ quan quản lý địa phương.

– Bước 3: Xác định nguồn gây rò rỉ

Kiểm tra mực nước hố thu, tình trạng đường ống, máy bơm và các vị trí xuất hiện vết thấm. Nếu nghi ngờ lớp lót bị hư hỏng, có thể khoan khảo sát bổ sung và lấy mẫu nước ngầm theo hướng dòng chảy.

– Bước 4: Sửa chữa và khắc phục hư hỏng

Thực hiện thông tắc hoặc thay thế đường ống thu gom, sửa chữa trạm bơm, gia cố đê bao và vá màng chống thấm tại những khu vực còn có thể tiếp cận.

Theo Thông tư 35/2024/TT-BTNMT, đơn vị vận hành cần theo dõi độ ổn định của đê, kè và thực hiện sửa chữa, gia cố nhằm phòng ngừa nguy cơ sạt lở.

– Bước 5: Xử lý nước và đất bị ảnh hưởng

Nước rỉ rác thu hồi cần được đưa về hệ thống xử lý. Đối với khu vực đã xảy ra ô nhiễm nước ngầm, cần khảo sát địa chất thủy văn để xác định phạm vi ảnh hưởng và lựa chọn giải pháp phù hợp như bơm hút – xử lý hoặc tường chắn phản ứng.

Không nên lựa chọn công nghệ khi chưa có đầy đủ số liệu khảo sát.

– Bước 6: Quan trắc sau sự cố

Sau khi khắc phục, cần tăng tần suất lấy mẫu nước mặt và nước ngầm để theo dõi diễn biến chất lượng môi trường. Các chỉ thị cần chú ý gồm Cl–, EC, NH4+ và COD. Việc giám sát được duy trì cho đến khi các thông số này trở về mức nền.

Công nghệ xử lý nước rỉ rác và vai trò của vi sinh

Nước rỉ rác có thành phần phức tạp, nồng độ ô nhiễm cao nên thường cần kết hợp nhiều công đoạn xử lý. Trong đó, xử lý sinh học đóng vai trò quan trọng trong việc loại bỏ amoni và giảm COD dễ phân hủy.

– Các công nghệ thường kết hợp trong xử lý nước rỉ rác

Tùy theo đặc tính nước rỉ rác, hệ thống thường kết hợp ba công đoạn:

  • Tiền xử lý: Giảm amoni, chất rắn và độc tính bằng phương pháp sục khí tách Amoni (stripping), keo tụ – tạo bông.
  • Xử lý sinh học: Nitrat hóa, khử Nitơ và giảm COD dễ phân hủy bằng SBR, Aerotank, MBBR, bể kỵ khí hoặc anammox.
  • Hậu xử lý: Loại bỏ COD khó phân hủy và màu bằng Fenton, hấp phụ hoặc lọc màng.

Việc lựa chọn công nghệ cần căn cứ vào đặc tính nước rỉ rác và mục tiêu xử lý. Có thể tham khảo thêm bài viết so sánh bể Aerotank và MBBR>>>

– Vai trò của vi sinh bổ sung trong xử lý nước rỉ rác

Bổ sung chủng vi sinh chuyên biệt có thể hỗ trợ hoạt động của hệ thống sinh học trong một số trường hợp:

Đối với nước rỉ rác lâu năm, các hợp chất hữu cơ khó phân hủy như axit humic và fulvic vẫn cần được xử lý bằng công đoạn hóa lý phù hợp.

Nước rỉ rác rò rỉ có thể xuất phát từ sự cố lớp chống thấm, hệ thống thu gom, hồ chứa hoặc quá trình vận hành. Vì vậy, cần kiểm soát đồng bộ từ khâu ngăn nước phát sinh, thu gom, xử lý đến quan trắc môi trường. Với QCVN 96:2025/BNNMT có hiệu lực từ ngày 29/6/2026, đơn vị vận hành cần rà soát hệ thống và quy trình quản lý để đáp ứng yêu cầu hiện hành.

Nếu hệ thống xử lý nước rỉ rác gặp khó khăn trong xử lý amoni hoặc nitrat hóa kém ổn định, BIOGENCY có thể hỗ trợ đánh giá và đề xuất giải pháp vi sinh phù hợp. Liên hệ BIOGENCY qua HOTLINE 0909 538 514 để được tư vấn kỹ thuật và đánh giá hệ thống xử lý nước rỉ rác.

>>> Xem thêm: [BIOGENCY] Giải pháp: Xử lý nước thải rỉ rác

Để lại một bình luận